Viltu verða heill?

Guðspjall: Þessu næst var ein af hátíðum Gyðinga og Jesús fór upp til Jerúsalem. Við Sauðahliðið í Jerúsalem er laug sem kallast á hebresku Betesda. Þar eru fimm súlnagöng. Í þeim lá fjöldi sjúkra manna, blindra, haltra og lamaðra [sem biðu hræringar vatnsins. En engill Drottins fór öðru hverju niður í laugina og hrærði vatnið. Sá sem fyrstur fór ofan í eftir hræring vatnsins varð heill hvaða sjúkdómur sem þjáði hann.] Þarna var maður nokkur sem hafði verið sjúkur í þrjátíu og átta ár. Jesús sá hann þar sem hann lá og vissi að hann hafði lengi verið sjúkur. Hann segir við manninn: „Viltu verða heill?“ Hinn sjúki svaraði honum: „Herra, ég hef engan til að láta mig í laugina þegar vatnið hrærist og meðan ég er á leiðinni fer annar ofan í á undan mér.“ Jesús segir við hann: „Statt upp, tak rekkju þína og gakk!“ Jafnskjótt varð maðurinn heill, tók rekkju sína og gekk. (Jóh 5.1-9)

Náð sé með ykkur og friður frá Guði föður og Drottni Jesú Kristi. Amen.

Í dag heyrum við enn eina söguna af kraftaverkalækningu Jesú Krists. Þessi stingur svolítið í stúf við flestar hinna. Sá sem þiggur lækninguna er líklega vanþakklátasti sjúklingurinn í öllum guðspjöllunum. Og Jesús fer ekki með neinar þulur eða hrærir eitthvað úr mold og munnvatni, hann snertir manninn ekki einu sinni. Hann segir ekki einu sinni: „Trú þín hefur gert þig heilan.“ Bara: „Tak rekkju þína og gakk.!“

En …

Það er ekki það fyrsta sem Jesús segir við hann. Hann segir svolítið annað fyrst.

Stóra spurningin

Það fyrsta sem Jesús segir við manninn er þessi spurning, sem að mínum dómi er þungamiðja textans: „Viltu verða heill?“

Þessi spurning kann að virðast kjánaleg. Maðurinn hefur legið þarna farmlama á laugarbakkanum í 38 ár og Jesús vogar sér að spyrja: „Viltu verða heill?“

Manni dettur í hug að eina svarið sem sé passandi sé: „Dö!“

En málið er ekki það einfalt.

Og ef að er gáð liggur svarið nefnilega alls ekki í augum uppi.

Maðurinn svarar nefnilega alls ekki já. Í staðinn segir hann: „Þetta er ekki mér að kenna. Ég get ekkert að þessu gert. Í 38 ár hefur mér ekki hugkvæmst nein leið til að verða fyrstur ofan í laugina. Í 38 ár hef ég ekki getað komið mér upp vinskap við aðra manneskju sem myndi vilja hjálpa mér ofan í laugina. Í 38 ár hef ég verið saklaust fórnarlamb kringumstæðna, legið hér eins og slytti, ekki þurft að axla neina ábyrgð, ekki þurft að bera neinar byrðar, engar skyldur, engar kvaðir … Í 38 ár er ég búinn að vera algerlega stikkfrí með hina fullkomnu afsökun fyrir því að standa ekki í lappirnar og enginn getur áfellst mig fyrir það.“

Og Jesús eyðileggur þetta fyrir honum. Hann neyðir hann til að standa í lappirnar. Hann tekur af honum afsökunina.

Því sá sem ekki getur svarað spurningunni „Viltu verða heill?“ afdráttarlaust játandi hefur sennilega engan áhuga á því – þótt hann eigi erfitt með að viðurkenna það, jafnvel fyrir sjálfum sér.

T-in þrjú

Kraftaverk Jesú hafa alltaf þrívíða merkingu. Við erum með ákveðinn túlkunar- eða skilningslykil að þeim sem ég kýs að kalla T-in þrjú. Þessar þrjár víddir eru:

  • Hin trúarlega
  • Hin táknræna
  • Hin tiltölulega augljósa.

Það skal viðurkennt að ég kalla þá síðastnefndu þessu nafni aðallega til að fá þriðja T-ið. Það hljómar betur.

En hún ber þó nafn með rentu. Í tiltölulega augljósu víddinni lesum við aðeins það sem textinn segir. Jesús læknar mann með þeim hætti sem greint er frá samkvæmt orðanna hljóðan og ekki orð um það meir. Engin umframmerking er lögð í neitt. Ekkert er lesið á milli línanna. Sorglega margir komast aldrei framhjá þessari vídd.

Í táknrænu víddinni áttum við okkur síðan á táknunum og hinni undirliggjandi merkingu frásagnarinnar. Hvað táknar þessi spurning? Hvað tákna undanbrögðin við því að svara henni? Hvað táknar það að finna öryggi í því að standa ekki í lappirnar og halda sig bara á mottunni … að vísu í þessu tilfelli í bóskstaflegri merkingu. Hvað táknar tálvon þessarar laugar, Betseda, en nafnið merkir einmitt „hús náðar“. Það er dálítið skemmtileg tilviljun að í íslensku eru þessi tvö orð, „náð“ og „hús“ bundin saman í eitt orð sem hefur kannski furðu líka merkingu við það sem í raun mátti sækja í þessa meintu náðarlaug, þar sem náð Guðs var svo takmörkuð auðlind, af svo skornum skammti, að hana varð að afgreiða með einhverju fullkomlega miskunnarlausu „fyrstur kemur fyrstur fær“ fyrirkomulagi?

Síðast spyrjum við svo hinna trúarlegu spurninga. „Hvað kemur þetta mér við? Af hverju er verið að segja mér þessa sögu – hér í allt öðrum heimshluta á allt öðru tímabili mannkynssögunnar? Hvernig varðar þessi saga mig, líf mitt, umhverfi og samfélag hér og nú?“

Annað hvort eða

Hvað mig og líf mitt varðar get ég aðeins sagt að sjálfur hef ég verið spurður spurningarinnar: Viltu verða heill? Og árum saman svarað henni: „Þetta er ekki svona einfalt“ áður en ég komst á þann stað að svarið varð eitt hátt og skýrt „já!“

Þetta er nefnilega svona einfalt.

Annað hvort viltu verða heilbrigð manneskja á sál og líkama, eða að minnsta kosti eins heilbrigð og kostur er – því við fáum jú vissulega ólík spil á hendi þegar er gefið – eða þú nennir því ekki. Ómakið við það, böggið, álögurnar, skyldurnar og kvaðirnar sem því fylgja að taka ábyrgð á sjálfum sér og lífi sínu virðast ekki þess virði að ábyrgðarlausum þægindunum í biðröðinni eftir náðinni – þar sem við erum aldrei númer eitt í röðinni – sé fórnandi fyrir það. Ég get ryksugað seinna, ég get verið í þessari flík aðeins lengur, það er í sjálfu sér ekki dagaspursmál að taka til … í lífi mínu … akkúrat núna. Eða svo vitnað sé í dægurlagatexta: „Ég ætla að hætta að drekka á morgun.“

Annað hvort tekurðu ábyrgð á lífi þínu eða þú lætur það reka á reiðanum.

Og það er ekki nóg að borða hollan mat og skokka þrisvar í viku um Laugardalinn. Maðurinn lifir ekki á brauði einu saman. Við þurfum líka að taka ábyrgð á andlegu lífi okkar.

Viðbúin

Ég heyrði einu sinni mann sem orðið hafði fyrir þeirri ógæfu að fá heilablóðfall lýsa reynslu sinni af því og ferlinu við að komast á fætur aftur. Hann þakkaði það, hve vel honum gekk í endurhæfingunni og hve fljótur hann var að ná allnokkurri færni á ný – en hann þurfi í raun að læra að ganga upp á nýtt, því hvað hann hafði verið í góðu líkamlegu formi þegar áfallið skall á. Og ekki hvarflar að mér að gera lítið úr því. Líkamleg hreysti gerir okkur færari um að standa af okkur líkamleg áföll.

En við verðum ekki öll fyrir líkamlegum áföllum.

Við verðum öll fyrir andlegum áföllum. Við upplifum öll sorg og missi. Við þekkjum öll ótta og kvíða, veika bletti á sjálfsmynd okkar og sjálfstrausti, lægðir og dali í líðan okkar, efa og áhyggjur, óvissu og tortryggni. Hvernig stöndum við það af okkur?

Við vitum ósköp vel að það er ekki hægt að hanga uppi í sófa í 38 ár og horfa keðjureykjandi á sjónvarpið og ætla svo bara að drepa í sígarettunni, standa á fætur og hlaupa eins og eitt maraþon. Líkaminn virkar ekki þannig. Þrek og þol þarf að byggja upp. Það er hægt að fara af öðrum staðnum á hinn, en það kostar átak og þrotlausa ástundun og iðkan. Það krefst ákveðni og þrautseigju.

Andleg hreysti

En hvað með okkar andlegu hreysti? Erum við reiðubúin til að standa upp og hlaupa okkar andlega maraþon á morgun? Af hverju ekki? Hvað erum við að drolla? Erum við að telja okkur trú um að það sé í okkar valdi hvenær rásbyssan hljómar, að áföllin geri boð á undan sér og við getum farið að byggja upp okkar andlega styrk og sálarjafnvægi svona þegar nær dregur því að við þurfum á þeim að halda?

Rétt eins og líkamleg hreysti krefst iðkunar og æfinga þá getum við ekki vænst þess að búa við andlega hreysti ef við gerum ekkert til að koma okkur henni upp. Ef við eigum okkur ekkert andlegt líf, enga andlega iðkan, gerum ekkert til að taka ábyrgð á sálinni í okkur, að efla hana og styrkja, getum við ekki vænst þess að vera við góða sálarheilsu.

Og takið eftir að það að hafa heitar skoðanir á siðferðilegum álitamálum og diskútera þær hástöfum á barnum eða með hástöfum á spjallþráðum samskiptamiðla er ekki iðkun á andlegu lífi, ekki frekar en að það geri mann góðan í fótbolta að hafa heitar skoðanir á síðasta dómarahneykslinu í Pepsi Max deildinni.

Spurt er …

Vilt þú verða heill?

Hvað ertu reiðubúinn til að leggja á þig til þess?

Ertu reiðubúinn til að standa í lappirnar, rísa á fætur og rúlla upp mottunni sem þú hefur haldið þig á til þessa, pakka saman fortíð þinni og ganga … þinn bataveg?

Eða viltu frekar að það gerist þannig að loksins sé komið að þér að fá þann happdrættisvinning á einu bretti, að þú sért næstur í röðinni að fá úthlutað náðinni sem er af svo skornum skammti að það þarf að bítast um hana við hina sem vilja hana líka, að loksins, loksins sért þú númer eitt í röðinni … án þess að hafa innt nokkuð af hendi til að koma þér þangað, sáttur við það að það sé alla vega ekki hægt að áfellast þig fyrir að vilja ekki vera heill.

Og vera á meðan stikkfrí frá lífinu, með öllu sem það inniber, skyldum og kvöðum, ábyrgð og böggi … en líka því lífi í gnægðum sem Jesús lofar okkur. Lífi í andlegri auðlegð, lífi með fjársjóðum sem mölur og ryð fá ekki grandað, lífi í innra andlegu jafnvægi og sálarró. Lífi í vitundarsambandi og sátt við Guð og menn.

Viltu í raun verða heill?

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Prédikun flutt í Laugarneskirkju 22. september 2019