Náð sé með ykkur
öllum og friður frá Guði föður og Drottni, Jesú Kristi. Amen.

Fyrir nokkrum árum heyrði ég íslenskan stjórnmálamann fara með speki sem mig minnir að hann hafi
sagt koma frá Willy Brandt, sem var kanslari Vestur-Þýskalands um fimm ára skeið á síðari hluta seinustu aldar. Vísdómur Willys Brandts var einhvern veginn á þessa leið ef ég man hann rétt: „Sá sem ekki er kommúnisti um tvítugt er illa innrættur. Sá sem er kommúnisti á efri árum er illa gefinn.“

Ég man að stjórnmálamanninum þótti þessi viska kanslarans býsna skondin og fanga það sem að hans mati var heilagur sannleikur. En ég man líka að mér þótti þessi meinta fyndni sorgleg – og mér þykir það enn.

Þetta snýst ekki um eina gerð af hagkerfi gegn annarri gerð af hagkerfi. Þetta snýst um hugsjónir – um að gera ekki trúna á gott og illt, rétt og rangt, að einhverju einfeldningslegu og kjánalegu.

Þarna er því nefnilega lýst sem þroskamerki að gefa hugsjónir sínar upp á bátinn. Að láta drauminn um réttlátt samfélag lönd og leið, að afgreiða frelsi, jafnrétti og bræðralag sem fráleita draumóra. Samkvæmt þessari speki er sá maður að vaxa að visku og þroska sem áttar sig á því að í samfélagi, þar sem allir eru jafnir, hefur hann það ekki betra en aðrir og snýst því frekar á sveif með samfélagi þar sem hann getur olnbogað sig áfram til meiri lífsgæða en hinir njóta á þeirra kostnað. 

Willy Brandt var í mínum huga aðeins að fullyrða að það væri eðlilegt og heilbrigt að samhygð og réttlætiskennd viki fyrir eigingirni og sjálfhyggju með hækkandi aldri. Vissulega má vera að algengt sé að það eigi sér stað, en fyrr skal ég dauður liggja en gangast við því að það sé æskilegt.

Þetta er ekki þroski

Um þetta er notað annað orð sem nú er í tísku: Kulnun.

Júdasarguðspjall

Ástæða þess að þessar hugleiðingar koma upp í huga minn í dag er að guðspjallstextinn sem við heyrðum áðan segir frá manni sem gafst upp á hugsjónum sínum, Júdasi Ískaríot.

Um Júdas hefur margt verið rætt og ritað og ýmsar áhugaverðar og jafnvel skemmtilegar samsæriskenningar og pælingar hafa litið dagsins ljós. Á áttunda áratug síðustu aldar fannst t.d. texti svonefnds Júdasarguðspjalls í Egyptalandi, rits sem reyndar var vitað að til hefði verið enda nefnir Íreneus kirkjufaðir það í riti sínu Adversus Haerases, „Gegn villutrú“, skrifuðu seint á annarri öld.

Þetta orð, „villutrú“, er – ólíkt orðinu „kulnun“ – ekki í tísku nú á dögum. Það hefur á sér ákveðinn fornaldarblæ. En orðið merkir ekki „önnur trúarbrögð en mín“ eins og það hefur oft verið notað. Orðið merkir einfaldlega „trú sem fer villur vegar“, „trú sem villir um fyrir okkur“. Sú trú að rétt sé rangt og rangt rétt
er villutrú. Trú sem gerir dyggð að synd og synd að dyggð er villutrú.

Júdasarguðspjall hafði verið talið glatað að eilífu og vakti fundur þess því nokkra athygli. Samkvæmt því – eða alltjent einum túlkunarmöguleika þess – var Júdas hreint enginn svikari heldur einmitt sá lærisveinn sem Jesús treysti best og sá eini sem hann treysti til að framkvæma skítverkið sem vinna þurfti til að
ráðsályktun Guðs gæti náð fram að ganga.

Júdasarguðspjall er í raun aðeins eitt fjölmargra gnóstískra rita frá þessum tíma sem draga upp mynd af Jesú sem er mjög frábrugðin þeirri sem guðspjöll Nýja testamentisins sýna. Þessi rit skipta tugum. Í mörgum þeirra hvíslar Jesús einhverjum meintum algildum sannleik í eyru útvalins fulltrúa. Stundum er þessi sannleikur, einsog til dæmis í Opinberun Péturs sem er frá svipuðum tíma og Júdasarguðspjall, lítið annað en grafískar lýsingar á misþyrmingunum og pyntingunum sem bíða syndara eftir dauðann. Ekkert bendir til þess að svonefnt Júdasarguðspjall sé minni markleysa en hin ritin úr þessum flokki.

Hver er svo sekur?

En spurningin er aftur á móti fullgild: Ef Jesús þurfti að deyja á krossi til að geta risið upp í mætti og dýrð til að frelsa okkur … var þá Júdas ekki að vinna gott verk? Var hann ekki handbendi Guðs í framgangi hjálpræðisverksins?

Svarið er nei.

Sagan um Rauðhettu hefði varla verið í frásögur færandi ef enginn úlfur hefði verið í skóginum – en það gerir úlfinn samt ekki að góða gæjanum í sögunni. Sömuleiðis er áreiðanlegt að í Hogwarts hefði verið daufleg vist fyrir Harry Potter og félaga ef Voldemort hefði hvergi verið á sveimi, en samt er auðvitað fráleitt að ætla að gera úr „honum sem ekki má nefna“ eitthvað annað en rakið illmenn

Júdas brást. Júdas sveik Jesú

Hann var ekki með í ráðum um neitt, hann vissi ekki betur en að hann væri að framselja vin sinn til dauða – fyrir peninga

Í Postulasögunni segir að Júdas hafi keypt sér búgarð fyrir peningana en steypst þar á höfuðiðsvo hann brast í sundur í miðju. Þannig er gefið í skyn að greiðslan hafi verið dágóð fjárhæð, dugað fyrir vænni bújörð með reisulegum byggingum. Við getum kallað það „fjárhagslegt sjálfstæði“ sem hann fékk að launum fyrir svikin. En það dugði honum þó auðvitað skammt því laun syndarinnar eru dauði.

Að gefast upp

Það sem gerir þetta sorglegt er ekki síst sú staðreynd að ástæðulaust er að efast um heilindi ogeldmóð Júdasar í fyrstu. Hann hafði gengið til liðs við Jesú frá Nasaret af heilum hug, brennandi í andanum. Þær fórnir sem færa þurfti, þjóðfélagsstaða og veraldleg gæði sem gefa þurfti upp á bátinn til að geta fylgt meistaranum frá Nasaret, útiloka að á bak við þá afdrifaríku ákvörðun hafi verið eitthvað annað
en eldföst hjartans sannfæring.

Í Jóhannesarguðspjalli segir frá því að Júdas hafi reiðst þegar kona nokkur smurði fætur Jesú með rándýrum smyrslum og spurt af hverju þau hafi ekki verið seld og andvirðið gefið fátækum. Þar talar maður gagntekinn af heilagri réttlætiskennd og samúð með lítilmagnanum.

Í Lúkasarguðspjalli segir frá því að auðugur maður hafi komið til fundar við Jesú og viljað fylgja honum, en Jesús sagði honum að fara fyrst og selja allar eigur sínar og skipta því meðal fátækra. Við það varð sá ríki hryggur, því það var stærri fórn en hann var fær um að færa. Þá segir Pétur við Jesú: „Við yfirgáfum allt sem við áttum og fylgdum þér.“ (Lúk 18.22-28)

„Við yfirgáfum allt sem við áttum og fylgdum þér.“

„Við“ hverjir?

Við postularnir.
Þar á meðal Júdas Ískaríot.

Við vitum ekkert um
það hvað Júdas hafði yfirgefið. Flestir fræðimenn eru þeirrar skoðunar að
eftirnafn hans, Ískaríot, merki einfaldlega „maður frá Keríjót“ sem var þorp í
Júdeu. Hann hefur væntanlega verið kallaður „Júdas Keríjótverji“ til
aðgreiningar frá hinum Júdasinum í postulahópnum, Júdasi Jakobssyni. (Lúk 6.16)
Júdas frá Keríjót var sonur Símonar frá Keríjót, (Jóh 6.71) en Júdas var
feykilega algengt nafn í Palestínu á þessum tíma eins og fjöldi heimilda ber
vott um – og Símon reyndar líka. Þannig að ekkert illt eða djöfullegt er við
Júdas Símonarson, það hefur verið nánast eins og heita Jón Jónsson í dag eða
vera kallaður Jón Akureyringur til aðgreiningar frá Jóni Sig.

Og þótt ritningin
fullyrði ítrekað að Jesús hafi vitað að Júdas myndi svíkja sig, nánast eins og
það hafi allan tímann verið partur af „stóra planinu“ og gerst með velþóknun
hans, þá stafar það líklega af því að ótrúverðugt hefði verið að syni Guðs –
eins og orðasambandið var skilið bókstaflega – væri nokkuð hulið, að hægt væri
að koma honum að óvörum.

Einn hinna tólf

Í
Matteusarguðspjalli er nefnileg texti sem varpar öðru ljósi á Júdas. Þar segir
Jesús:

„Þegar Guð hefur
endurnýjað allt og Mannssonurinn situr í dýrðarhásæti sínu munuð þið, sem
fylgið mér, einnig sitja í tólf hásætum og dæma tólf ættkvíslir
Ísraels. Og hver sem hefur yfirgefið heimili, bræður eða systur, föður eða
móður, börn eða akra sakir nafns míns, mun fá allt hundraðfalt aftur og öðlast
eilíft líf.“ (Matt 19.28-29)

„Þið sem fylgið mér
… núna þegar þessi orð eru töluð … munuð sitja í tólf hásætum. Hver sem
hefur yfirgefið heimili, fjölskyldu og eigur til að fylgja mér … mun öðlast
eilíft líf.“ Þegar þessi orð eru mælt er Júdas Ískaríot einn hinna tólf og
hafði yfirgefið allt sem hann átti, eins og hinir ellefu, til að fylgja Jesú.
Þarna talar ekki Jesús sem grunar að einn hinna tólf muni snúast gegn honum.

Þegar þessi orð eru
töluð hafði Júdas Ískaríot ásamt hinum postulunum ellefu farið víða, boðað fagnaðarerindið,
læknað sjúka og rekið út illa anda í Jesú nafni með góðum árangri, Júdas Ískaríot
ekki með minni árangri en kollegar hans – að minnsta kosti er þess hvergi getið,
sem er einkennilegt í ljósi þess hve klifað er á því fyrirfram að Júdas ætti eftir
að bregðast.

Júdas var innvígður
í nánasta hring Jesú frá Nasaret. Hann var jafnmikið einn hinna tólf og allir
hinir, ekkert tortryggilegri eða vafasamari karakter en þeir, ekkert verr til
þess fallinn að boða fagnaðarerindið, lækna sjúka og reka út illa anda en hinir
ellefu. Hann hafði fært nákvæmlega sömu fórnir og hinir ellefu fyrir nákvæmlega
sömu hjartans hugsjón.

Jesús treysti
honum.

Og hann sveik hann.

Kulnun

Hvað veldur því að
maður sem hefur yfirgefið allt sem hann átti til að fylgja hugsjón sinni um
samfélagslegt réttlæti, um mannlega reisn hinna smæstu og smáðu, um líkn hinna
sjúku og þjáðu, svíkur leiðtoga sinn í hendur ógnarstjórnarinnar sem traðkaði á
þjóð hans, í skiptum fyrir kósí líf með litlum áhyggjum?

Ég ætla ekki að
svara þeirri spurningu, en við getum hvert og eitt velt því fyrir okkur hvernig
okkur sjálfum hefur haldist á eldmóði okkar úr æsku, hve vel okkur hefur gengið
að fylgja sannfæringu hjarta okkar í gegnum súrt og sætt, í meðbyr og
andstreymi, að kulna ekki í andanum heldur standa stöðug í trúnni á það sem er
satt og rétt.

Það er erfitt.

Ég hugsa að öll
höfum við einhvern tímann guggnað, eða að minnsta kosti gælt við þá tilhugsun
að snúa baki við streðinu og erfiðinu sem því fylgdi að hlýða rödd hjartans og
finna í staðinn þægilegri leið. Ég held að flest höfum við velt því fyrir okkur
hve mikið við gætum boðið samvisku okkar án þess að bugast.

Við getum látið
sagnfræðilegan áreiðanleika þessarar frásagnar liggja algerlega á milli hluta,
enda er hún ekki um einangraða atburði sem áttu eða áttu sér ekki stað í
fjarlægum heimshluta einhvern tímann í fyrndinni.

Þessi frásögn er um
eilífan trúarlegan sannleika, um hið mannlega hlutskipti, um mannlega reynslu,
um mannssálina. Hún er um álag mennskunnar. Hún er um okkar eigin innri Júdas Ískaríot.
Hún er um það að ekkert okkar er yfir það hafið að geta kiknað … kulnað.

Og Júdas Ískaríot
hefði getað útskýrt og réttlætt viðsnúning sinn með hótfyndni að hætti Willys
Brandts og sagt eitthvað á borð við: „Sá sem ekki fylgir Jesú þegar hann er
ungur er illa innrættur. Sá sem ekki svíkur hann fyrir þrjátíu silfurpeninga
þegar hann er eldri að árum er illa gefinn.“

En það er ekki
kristindómur.

Það er villutrú.

Dýrð sé Guði föður
og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda.
Amen.

Prédikun flutt í
útvarpsmessu frá Laugarneskirkju á skírdag 2021